Šta sad ljubav ima s tim – Strategija podsticanja rađanja

Vlada Republike Srbije je dana 16.03.2018. god. donela Strategiju podsticanja rađanja, kojom se elaborira fenomen nedovoljnog rađanja dece i postavljaju preporuke za efikasan politički odgovor. Takođe, istaknuti su opšti i posebni ciljevi strateškog delovanja, u koje opšte spada postizanje održivog demografskog razvoja, a u koje posebne spadaju: ublažavanje ekonomske cene podizanja deteta, usklađivanje rada i roditeljstva, snižavanje psihološke cene roditeljstva, očuvanje i unapređenje reproduktivnog zdravlja, rešavanje problema neplodnosti, ka zdravom materinstvu, populaciona edukacija i aktiviranje lokalne samouprave.

Primećuje se, iz navedenog, da je sadržina Strategije pre svega usmerena ka pojedincu, odnosno ka dostizanju društveno-ekonomskog boljitka i psihofizičkog zdravlja pojedinca, kao osnovnih preduslova za povećanje nivoa fertiliteta uz istovremeno smanjenje mortaliteta stanovništva. S tim u vezi, samom Strategijom se, između ostalog, konkretno konstatuje da bi „najbolje rezultate dala simultana implementacija svih politika koje se tiču populacionog razvoja Srbije“.

Smatrajući da je Strategija urađena pažljivo, temeljno i kvalitetno, uz vidljivo konsultovanje struke, čini se da je neophodno istaći primedbu koja se odnosi na to da je dokument ipak nepotpun, uprkos svim postojećim potrebnim elementima.

Naime, (svaka) Strategija podsticanja rađanja u svojoj osnovi ima analizu samog koncepta i funkcionisanja porodice odnosno zajednice iz koje se deca rađaju i odgajaju, te je stoga kuriozitet da istom ni na koji način nije obuhvaćeno porodično pravo tj. mere i mehanizmi koji bi se odnosili na razvoj i primenu te grane prava. Definicija porodice (bilo u ekonomskom, sociološkom ili biološkom smislu), se postavlja i razrađuje odredbama porodičnog prava a u skladu sa osobenostima svake države ponaosob ta definicija će biti refleksija društvene stvarnosti, izraz neke zamišljene, društveno poželjne, stvarnosti ili kombinacija oba normativna metoda.

Imajući to u vidu, čini se da je, pre utvrđivanja konkretnih, praktičnih, mehanizama za poboljšanje braka, života u dvoje, roditeljstva i partnerstva; postavljanje ili eliminisanje porodičnih i rodnih uloga; povećanje praktičnog uključivanja muškaraca odnosno očeva u porodicu; pravilnog razumevanja romantičnih i seksualnih odnosa među mladima; kao i svih ostalih sličnih pitanja kojima se Strategija bavi – nužno prvo utvrditi osnovna društveno-pravna načela na kojima bi bili postavljeni gorepomenuti posebni ciljevi strateškog delovanja države.

Smatrajući da je za povećanje populacije, osim radne i ekonomske stabilnosti, nužna i pravna sigurnost i stabilnost, bez koje nijedan pojedinac neće moći u svakodnevnom životu da realizuje poželjan stepen emotivnog i duhovnog kvaliteta partnerskog odnosa (zbog hronične neizvesnosti u odnosu na buduća dešavanja),

predlažem da se uzme u razmatranje da se sačini svojevrsni aneks Strategije, odnosno studija koja bi analizi unapređenja kvaliteta porodičnog života (i posledično rađanja), pristupila isključivo sa pravnog aspekta, uz pomoć pravnih instituta, na način koji bi bio razumljiv najširoj javnosti i koji bi, ujedno, služio kao svojevrsna edukativna i informativna podrška stanovništvu.

Posebna zaštita deteta

Najbolji interes deteta i dužnost države na preduzimanje svih mera u cilju zaštite tog interesa, odnosno obaveza države da poštuje, štiti i unapređuje prava deteta; zaštita od zlostavljanja, jednakost vanbračne i bračne dece, kao i zabrana zlostavljanja, su instituti koji, iako obuhvaćeni važećim Porodičnim zakonom, bi trebalo detaljnije da budu predstavljeni i samom studijom uz Strategiju, posebno zbog činjenice da je u toku javna rasprava o budućem Građanskom zakoniku, čiji Nacrt predlaže njihove određene izmene i preciziranja.

Studija bi mogla da obuhvati nabrajanja koje su tačno dužnosti države i u kojoj meri ih ista ispunjava i konkretne predloge rešenja, sa posebnim osvrtom na tačno značenje i primenu zakonskih termina (šta je tačno najbolji interes deteta – osvrt na načelne situacije gde se ne primenjuje; šta znači obaveza unapređivanja prava deteta – osvrt na propise i podzakonske akte kao i primenu istih; pojam zlostavljanja (i psihološko, putem društvenih mreža i na drugi način); objašnjenje mogućeg dometa mera države u cilju zaštite interesa dece (mladih), i slično.

Takođe, neophodno je razmotriti i krizu porodičnog i opšteg socijalnog identiteta i posledice na mlade; povredu dečijih prava od strane sredstava za informisanje (kršenje pretpostavke nevinosti, nepostojanje obzira prema maloletnim žrtvama, posredno otkrivanje identiteta maloletnih žrtava, odgovornost roditelja maloletnika kao i medija u odnosu na javne istupe, sa konkretnim predlozima rešenja u odnosu na mere države koje treba da preduzme: izmene zakona o javnom informisanju, zakona o srednjem obrazovanju, zakona o zaštiti podataka o ličnosti…), sa posebnim osvrtom na sukob prava privatnih vlasnika medija u vezi sa uređivačkom politikom i prava dece.

U vezi sa tim, potrebno je i davanje inicijative sa predlogom uputstava, protokola i smernica namenjenih državnim organima, organima uprave, obrazovnim institucijama i medijima koji se odnose na neposrednu primenu i zaštitu gore pomenutih prava (za svako pojedinačno).

Sloboda rađanja

Javna rasprava o Nacrtu Građanskog zakonika je nesporno pokazala da se nalazimo u posebnoj društvenoj klimi u kojoj vlada određeno neprihvatanje pojedinih novih tendencija, izazvano prvenstveno nerazumevanjem koje je, pak, posledica nedovoljno obezbeđenih mogućnosti za stvarnu i kvalitetnu javnu raspravu. Građani su sve manje u situaciji da čuju glas struke i realna sučeljavanja mišljenja i postoji opravdana bojazan da u društvu dođe do konfuzije čak i kada su u pitanju instituti koji se na ovim prostorima primenjuju već decenijama i koji nikada u prošlosti nisu ni bili sporni.

Stoga, čini se da je neophodno da se i Strategijom ukratko razjasne pitanja koja se odnose na slobodu rađanja sa aspekta prirodnih ljudskih prava, pozitivnopravno rešavanje eventualnih sukoba prava, pojam tradicionalnih vrednosti, rodne ravnopravnosti, pitanja postojanje mana volje jednog od partnera (uključujući i ženu), primenu medicinskih standarda iz oblasti embriologije i asistirane reprodukcije u kontekstu nacionalnog interesa i slično.

Izdržavanje deteta

Sudska i životna praksa ukazuje na sve veće probleme u pogledu tumačenja i primene pojma očigledne nepravde sa aspekta obaveze roditelja, pojma posebnog doprinosa roditelja kome je dete povereno na samostalno staranje, pravnih pojmova „sposobnost“ i „mogućnost“ i standarda života deteta kao poverioca izdržavanja.
Takođe, primećuje se potreba i za detaljnom studijom u vezi sa uslovima i dosuđenim iznosima izdržavanja u istom ili sličnom činjeničnom stanju, kao i za razjašnjenjem procesnih mehanizama porodičnog suda u slučajevima detaljnog utvrđivanja činjeničnog stanja kada su u pitanju prihodi roditelja.

Advokat Nevena First, Beograd